500 حكم فقهى در يك سوره : علىّ بن ابراهيم قمى در تفسير خود بازگو كرده است كه تنها در سورهء بقره 500 حكم فقهى وجود دارد و در اين آيه كه ما در شرح و تفسير آن هستيم ، حكم فقهى صد و پنجاه مورد ، مندرج مىباشد و شما خود عنايت فرموديد كه ما 21 حكم از احكام فقهى را استخراج و استنباط نموديم و در لابه‌لاى آن تعداد ديگرى از فروع و جزئيّات . * * * [ 202 ] آيهء دوّم : « وَ إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ ، فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ » ؛ « 1 » « اگر بدهكار در عسرت و تنگدستى قرار دارد ، به او مهلت دهيد تا گشايشى در امور او پديدار گردد ، و در تنگدستى به رسم صدقه ببخشيد براى شما به خير و صلاح ، بهتر است ، اگر دانسته باشيد » . كلمهء « كان » در اينجا تامّه مىباشد كه نيازمند خبر نيست ، همانند قول ربيع بن ضيع فرازى كه مىگويد : « إذا كان الشتاء فأدفنونى فانّ الشيّخ يهدمه الشتاء ؛ » « وقتى فصل زمستان شد ، مرا دفن كنيد ، چون پيرمرد را زمستان معدوم مىسازد » يعنى اگر « ذو عسرتى » پيدا شد ، كلمهء « فاء » جواب شرط است و « نظره » به معناى مهلت دادن و آن به تأخير افكندن مىباشد . مقصود از « معسر » نزد ما فردى است كه از پرداخت دين خود عاجز و ناتوان مىباشد . روزى روز و لباس نو در اندام ، و خانه مسكونى و خادم هميشگى به حساب طلبكار نمىآيد ، چون اين موارد واجب نيست كه در دين صرف نمايند ، وقتى جز موارد فوق عجز و ناتوانى تحقّق پيدا نمود ، « مهلت دادن » واجب مىشود و مطالبهء دين ، حرام مىگردد و نمىتوان او را محبوس ساخت ، ولى با قدرت پرداخت طلبكارى ، حلال مىشود و حبس نيز جايز است . امام صادق ( عليه السّلام ) فرمود : « كسى كه بدهى خود را با وجود داشتن آن ، امروز و فردا مىكند عقوبت او حلال و مطالبت آن جايز است » « 2 » و اگر صدقه دهيد و به رسم تصدّق ببخشيد ، در صورتى كه طرف ناتوان و عاجز است پس آن به خير و صلاح شما است .

--> ( 1 ) . سورهء بقره ، ايهء ، 280 ( 2 ) . غوالى اللئالى ، ج 4 ، ص 72 .